Koalicja Ratujmy Rzeki: miliard złotych na Zbiornik Wielowieś Klasztorna nie zwiększy bezpieczeństwa mieszkańców
Koalicja Ratujmy Rzeki alarmuje, że powrót do planów budowy Zbiornika Wielowieś Klasztorna na Prośnie to kosztowna i nieskuteczna odpowiedź na rosnące zagrożenia suszą i powodzią. Inwestycja, której koszt szacowany jest na ponad 1 mld zł, nie tylko nie rozwiąże problemów wodnych regionu, ale może je pogłębić - zarówno środowiskowo, jak i ekonomicznie.
Zdaniem KRR powtarzane hasło, że „zbiornik zapewni ochronę przed suszą i powodzią”, jest nie poparte żadną analizą i jest nieprawdą. Zbiorniki wielofunkcyjne realnie redukują falę powodziową głównie tuż poniżej zapory - ich wpływ maleje wraz z odległością. Tymczasem, według założeń, planowana inwestycja miałaby chronić m.in. Kalisz oddalony o ok. 20 km. Do dziś nie przedstawiono precyzyjnych wyliczeń, o ile centymetrów zbiornik obniży poziom fali powodziowej podczas tzw. powodzi stuletniej.
W kontekście suszy projekt również budzi poważne wątpliwości. Planowany zbiornik ma być płytki (ok. 3 m głębokości), co oznacza wysokie straty wody przez parowanie. Może to pogłębić deficyt wody w już dziś przesuszonej Wielkopolsce. Dodatkowo poniżej zapory nastąpi erozja dna rzeki i dalsze obniżanie poziomu wód gruntowych.
Koalicja wskazuje także na nieuchronne skutki środowiskowe: wycinkę 230 ha lasów, zniszczenie 165 ha torfowisk, przerwanie korytarza ekologicznego doliny Prosny oraz wysokie ryzyko eutrofizacji zbiornika - co potwierdzają doświadczenia ze Zbiornika Szałe pod Kaliszem.
Analiza ekonomiczna wykonana przez KRR pokazuje, że wskaźnik korzyści do kosztów inwestycji wynosi 0,02, co oznacza zwrot 2 groszy z każdej zainwestowanej złotówki. To pokazuje na zupełną nieracjonalność ekonomiczną tej inwestycji. W wielu krajach projekty z wynikiem poniżej 1 nie otrzymują finansowania publicznego.
Zamiast budowy zapory Koalicja postuluje inwestycje w renaturyzację Prosny i jej dopływów, odtwarzanie retencji krajobrazowej, modernizację systemów melioracyjnych w kierunku nawadniania oraz ograniczenie zanieczyszczeń rolniczych i komunalnych. To rozwiązania zgodne z Ramową Dyrektywą Wodną i unijnym rozporządzeniem Nature Restoration Law, a zarazem realnie zwiększające odporność regionu na zmiany klimatu.
Stanowisko Koalicji Ratujmy Rzeki (KRR) na przykładzie planowanego Zbiornika Wielowieś Klasztorna
1. Wody Polskie powróciły do przygotowania projektu w celu realizacji dużego Zbiornika Wielowieś Klasztorna na Prośnie. To jeden z szeregu wymienianych obecnie zbiorników w Polsce.
2. KRR prezentuje argumenty, dlaczego tego rodzaju zbiorniki nie przyniosą oczekiwanych rezultatów w zmierzeniu się z narastającym problemem ekstremalnych zjawisk suszy i powodzi stymulowanych zmianą klimatu.
Powtarzane do znudzenia hasło zarządców wód polskich, polityków i mediów: „zbiornik zapewni ochronę przed suszą i powodzią” jest fałszywe. Wydanie minimum 1 mld zł środków z budżetu Państwa na budowę zbiornika w Wielowsi Klasztornej, w efekcie dołoży więcej problemów i zagrożeń w dorzeczu Prosny niż ma to miejsce obecnie.
3. Można zadać pytanie – dlaczego mimo licznych dowodów na nieskuteczność wielkich zbiorników na rzekach, naukowych i praktycznych, także w obliczu polityki europejskiej dążącej do rozbierania zapór (min. Ramowa Dyrektywa Wodna i rozporządzenie Nature Restoration Law) – Wody Polskie, z aprobatą Ministerstwa Infrastruktury proponują nowe, kosztowne inwestycje w regulacje rzek i budowę zbiorników ?
4. Odpowiedź jest złożona a związana między innymi:
a) z pokutującym od dziesiątek lat – dziś archaicznym – modelem ujarzmienia rzek, prostowania, betonowania, kaskadyzowania w sieci zbiorników na rożnych rzekach
b) istnieniem lobby, które broni starych rozwiązań wśród hydrotechników i niedostatecznie przygotowanych merytorycznie polityków. Ci ostatni lubią „przecinać wstęgi” przy dużych budowach, bo to się dobrze sprzedaje w kampaniach wyborczych. Oznacza to dziś niestety licytację na dziesiątki i setki milionów złotych z zadłużonego Budżetu Państwa, o których politycy powiedzą wyborcom, że „załatwili na rozwiązanie problemu.”
c) realnymi środkami z budżetu, które płyną przez Wody Polskie do grupy firm wykonawczych oraz wspieraniem w nich miejsc pracy na czas budowy; przy czym mniejsze znaczenie ma tu sensowność inwestycji, a większe sam strumień środków na utrzymanie firm i pracowników
d) przekonaniem społeczeństwa i mediów, że duże, kosztowne projekty (i obietnice) przynoszą duże efekty i dlatego warto je wspierać; jak jest to złudne można prześledzić na przykładzie innej inwestycji wodnej – Przekopu Mierzei Wiślanej (za ponad 2 mld zł, zafundowaliśmy kilkuset jednostkom rekreacyjnym rocznie, krótszą trasę z Morza Bałtyckiego na Zalew Wiślany, natomiast wszystkie obietnice dotyczące barek i przewozów towarowych zostały na papierze)
5. Koalicja Ratujmy Rzeki pokazuje niżej, na przykładzie planowanego już wcześniej wielofunkcyjnego Zbiornika Wielowieś Klasztorna (w 2025 r. rozpoczęto od nowa prace nad koncepcją, bo wcześniejsza decyzja środowiskowa wygasła), dlaczego pomysł niesie fałszywe rozwiązanie problemów suszy i powodzi.
5.1. Wątpliwa ochrona przed powodzią
Rola zbiorników wodnych dla ochrony przeciwpowodziowej terenów poniżej dorzecza (powyżej nie mają żadnego znaczenia) często jest przeceniana. Przykładowo mamy mnóstwo publicystyki i nieprawdziwych stwierdzeń, że Zbiornik Racibórz uratował odległy o 160 km Wrocław przed powodzią w 2024 r. Według naszych szacunków, być może Racibórz obniżył falę powodziową we wrześniu 2024 r. o kilka, maksimum kilkanaście centymetrów. Dla ochrony przed powodzią Wrocławia miało to marginalne znaczenie. Ale nikt, ani Wody Polskie, ani też NIK — do którego o to KRR wnosiła — nie chciał policzyć rzeczywistej roli Zbiornika Racibórz dla ochrony Opola i Wrocławia dla obniżki fal powodziowych jesienią, dwa lata temu.
Podobnie jest z wieloma innymi forsowanymi przez Wody Polskie i polityków zbiornikami. Zbiornik Kąty Myscowa przestaje oddziaływać w istotny sposób na powódź już przed pobliskim Jasłem, a stopień wodny Siarzewo forsowany z argumentem, że ochroni Kujawy przed powodzią nie ma żadnego znaczenia przy powodziach większych niż dziesięcioletnia.
Zbiorniki najskuteczniej redukują falę powodziową dla miejscowości i obszarów tuż pod zbiornikiem, im dalej tym w dół rzeki, tym wpływ mniejszy. Zbiornik wielofunkcyjny w Wielowsi Klasztornej (czyli stale wypełniony wodą, ale opróżniany częściowo przed powodzią dla zwiększenia objętości przeciwpowodziowej), ma w założeniu projektantów zredukować wody stuletnie na Prośnie i ochronić przed powodzią mieszkańców lewobrzeżnego Kalisza oddalonego o ok. 20 km. Wydając co najmniej 1 000 mln zł, planowane na ten zbiornik (ceny 2022), Wody Polskie winny precyzyjnie obliczyć i określić w centymetrach poziom redukcji fali powodziowej. Tego rodzaju modelowanie nie zostało wykonane. Z materiałów projektowych z lat 2000-2022 wynika, że największy wariant zbiornika przy wielkich powodziach ma przejąć 67,5 mln m³ wód powodziowych.
Uwaga – wszystkie zbiorniki wielofunkcyjne i suche mogą też stanowić zagrożenie. Wielkość fali powodziowej i jej siła może spowodować przerwanie zapory i runięcie wielkich wód na dolinę. To nie jest scenariusz teoretyczny — w Stroniu Śląskim, zalanie we wrześniu 2024 r. miasta i gminy nastąpiło po katastrofie zbiornika suchego, wypełnionego wodą powodziową.
A nie było to jednostkowe zdarzenie. Na świecie, pomiędzy 2000 a 2009 rokiem zanotowano około 200 katastrof zapór. W Polsce też się to zdarza: kilkanaście lat temu w Niedowie, wcześniej w Wiórach, jeszcze wcześniej w innych miejscach – ginęli ludzie i były duże straty.
Jednocześnie dotychczasowi projektanci i autorzy ocen oddziaływania na środowisko są zgodni zbiornik w Wielowsi Klasztornej spowoduje min:
- zakłocenie korytarze ekologicznego Doliny rzeki Prosny
- zniszczenie szaty roślinnej – wycinkę 230 ha lasów
- zniszczenie cennego torfowiska Świerczyna o powierzchni 165 ha
- wycinkę 2,5 km zabytkowej alei dębowej w Raduchowie
- zmianę trofii rzeki Prosny w czaszy zbiornika i poniżej 1)
Zastrzeżenie budzi także to, iż warianty redukcji fali powodziowej i suszy, które rozpatrywano w tych dokumentach były tylko związane ze 3. zbiornikami wielofunkcyjnymi. Nie rozważono wariantu, który w dobie postępujących zmian klimatycznych, Ramowej Dyrektywy Wodnej, dyrektyw przeciwpowodziownych się narzuca. Chodzi o zwiększenie retencji w całej Zlewni Prosny – krajobrazowej, dolinowej, retencji w lasach, na użytkach zielonych, też w systemach melioracyjnych, które są dziś systemami drenującymi wodę, nastawionymi na nadmiar wody na użytkach rolnych.
5.2. Ochrona przed suszą to iluzoryczna obietnica.
Zbiornik Wielowieś będzie płytki, wg wcześniejszych planów ma mieć maksimum 3 m głębokości.
a) parowanie z tego zbiornika w coraz bardziej suchych latach może przewyższać ilość gromadzonej wody. Będzie miało negatywny wpływ na bilans wodny od lat już dziś przesuszonej Wielkopolski (rocznie parowanie z otwartego lustra wody to ok. 0,5 - 0,6 m )
b) negatywny wpływ na poziom wód – omawiany Zbiornik podniesie poziom wód wokół niego na obszarze piętrzenia, niestety poniżej zapory nastąpi erozja i obniżenie poziomu wód w rzece i na sąsiednich obszarach nawet o kilka metrów; efektem tego będzie dodatkowe przesuszenie terenów poniżej zapory, zaburzenie stosunków wodnych wpływające na dolinę rzeki, ekosystemy, lasy i grunty rolne. Tuż poniżej stopnia wodnego we Włocławku na Wiśle erozja wynosi 4 – 6 metrów , a kilkadziesiąt kilometrów dalej dno rzeki jest niżej niż dawniej o kilka metrów.
5.3. Eutrofizacja (przeżyźnienie) zbiornika na skutek spływu zanieczyszczeń rolniczych i gospodarczych z Prosny oraz dorzecza będzie prowadzić do zakwitów glonów i sinic – to jeden z niewielu pewnych bardzo negatywnych skutków powstania zbiornika. Wszelkie marzenia o zbiorniku rekreacyjnym, wykorzystaniu gospodarczym czystych wód zgromadzonych w czaszy zbiornika trzeba odłożyć między bajki.
W tym regionie kaliskim sprawa katastrofalnych skutków eutrofizacji jest już świetnie znana ze Zbiornika Szałe k. Kalisza, na dopływie Prosny - Krępicy, gdzie organizmy wodne zamierają a plany rekreacyjne i turystyczne zostały skreślone. Według Wód Polskich zostaje problem 430 tys. m³ osadów zgromadzonych na dnie przez 40 lat. Wniosek jest jeden- tego typu zbiorniki przynoszą wszędzie podobne problemy. 2)
5.4. Zbiornik Wielowieś Klasztorna – oszacowanie kosztów do korzyści
Wykonaliśmy tu oszacowanie ekonomicznych kosztów i korzyści, którego nie znaleźliśmy na setkach stron dokumentów związanych z budowa tego zbiornika
Dane pochodzą z Zadanie nr PPI 146 Zbiornik Wielowieś Klasztorna na rzece Prośnie (plany zarządzania ryzykiem powodziowym)
Koszt budowy: 1 000 400 000 złotych
Straty 1% dla całej Prosny – 81 mln złotych (źródło: mapy ryzyka powodziowego)
Straty 0,2% dla całej Prosny – 170 mln złotych
Porównując wprost te dwie wartości wynika, że trzeba dziś wydać 12,5 razy więcej środków publicznych niż odzyskamy likwidując straty do zera w ciągu następnych 100 lat.
Wskaźnikiem, który się stosuje dla określenia efektywności ekonomicznej inwestycji jest wskaźnik korzyści do kosztów. Gdyby policzyć wskaźnik korzyści do kosztów klasycznie, przy założeniu trwałości inwestycji 50 lat i stopie dyskonta 3% to wychodzi on 0,02.
Czyli za każdą zainwestowaną złotówkę mamy zwrot 2,1 grosza.
W wielu krajach obowiązuje zasada, że publicznych środków nie inwestuje się w przedsięwzięcia dla których wskaźnik korzyści do kosztów jest mniejszy niż 1. Tu wynosi 0,02.
Ten fragment dedykujemy szczególnie Ministrowi Finansów, który ma wiele zgłaszanych potrzeb do silnie zadłużonego Budżetu Państwa (procedura nadmiernego deficytu KE).
6. W co inwestować, aby się chronić przed powodzią i suszą, skoro nie w zbiorniki?
- Jesteśmy w fazie szybkich zmian klimatycznych z narastającą amplitudą zjawisk kryzysowych, w tym nawalnych opadów przeplatanych długimi okresami suszy (braku opadów)
- Na co naszym zdaniem warto wydać 1 mld zł (tyle ma kosztować Zbiornik Wielowieś Klasztorna).
Należy inwestować w „dobry stan wód” rzeki Prosny i dorzecza, zgodnie z Ramową Dyrektywa Wodną i polskimi przepisami. Wymieniamy kierunki inwestycji zwiększających bezpieczeństwo wodne, w tym wynikające z Nature Restoration Law oraz dyrektyw przeciwpowodziowych. Obejmują one:
a) konsekwentną eliminację zanieczyszczeń punktowych i obszarowych — m.in. azotu i fosforu z gospodarki komunalnej, przemysłowej i rolniczej
b) programy renaturyzacji rzeki Prosny i jej dorzecza, zwiększające bioróżnorodność, ale też retencję wody w dolinie i dorzeczu; niestety we wcześniejszych latach długość rzeki Prosny skróciła się o 28% w wyniku regulacji i prostowania jej koryta 2)
c) przywrócenie maksymalnej możliwej retencji w krajobrazie w dorzeczu Prosny na:
- rowach melioracyjnych,
- użytkach rolnych
- w lasach państwowych i prywatnych
Raporty związane ze Zbiornikiem Wielowieś Klasztorna wskazywały już wcześniej na brak wody w dorzeczu Prosny! Związane jest to między innymi ze zmeliorowaniem (osuszeniem) 9500 ha użytków zielonych od 1960r. 3)
W XX w mieliśmy relatywny nadmiar wody i melioracje prowadzono w celu odwadniania terenów rolnych i leśnych. Tak były realizowane w całej Polsce, także w dorzeczu Prosny. Wymogiem w całym kraju jest dziś rezygnacja z melioracji lub realizacja melioracji nawadniających.
Istnieje fachowa wiedza, jak poprowadzić melioracje nawadniające, także redukujące fale wezbraniowe, które zgromadzą, trwale więcej wody niż cała pojemność Zbiornika, po kosztach wielokrotnie niższych zretencjonowania wody w zlewni na obszarach rolnych czy leśnych
Przypisy
1) Raport oddziaływania na środowisko dla zbiornika retencyjnego Wielowieś Klasztorna na rzece Prośnie- Hydroprojekt, Poznań 2002